Tò he - trò chơi dân gian hấp dẫn

Tò he cụ bán mấy đồng,
Con mua một chiếc cho chồng con chơi.
Chồng con đánh hỏng thì thôi,
Con mua chiếc khác con chơi một mình.
Không biết tò he có từ bao giờ, nhưng với những câu đồng dao cổ trên thì tò he đã chứng tỏ là một trong những trò chơi dân gian của trẻ em có từ rất lâu còn tồn tại. Ngày nay, làng Xuân La thuộc xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội (Hà Tây cũ) thường được nhắc đến như là một trong những nơi khởi nguồn của nghề nặn tò he.
Hơn 3/4 người dân làng Xuân La biết làm tò he. Từ những ông, bà tóc bạc đến những em bé chưa biết đọc, biết viết đã biết nặn tò he. Theo một số tài liệu, trước kia, những người dân làng có đôi tay khéo léo, dùng nguyên liệu bột gạo để nặn các loại hoa quả trên mâm ngũ quả và con giống (trâu, bò, lợn, gà…) để làm đồ cúng lễ với màu sắc tự nhiên, có thể ăn được nên ở một số vùng miền Bắc, người ta còn gọi loại sản phẩm này là “con bánh” hay “đồ chơi chim cò”. Về sau, sản phẩm được gắn vào một chiếc ống, ở đầu có quét chút mạch nha, khi thổi phát ra âm thanh “tò he, tò he…”. Có lẽ vì thế mà có cái tên “tò he”.
Khâu làm bột là bí quyết chính của nghề. Nếu làm bột không tốt thì khi bột khô dễ bị tróc, lở khỏi que. Nguyên liệu chính để làm tò he là bột gạo tẻ có trộn ít nếp theo tỉ lệ 10 phần gạo, 1 phần nếp (sẽ cần phải cho thêm nhiều nếp để giữ được độ dẻo của sản phẩm nếu thời tiết nóng, hanh khô), trộn đều, ngâm nước rồi đem xay nhuyễn, luộc chín và nhào nhanh tay. Sau đó, người ta nắm bột lại thành từng vắt và nhuộm màu riêng từng vắt. Bốn màu cơ bản là vàng, đỏ, đen, xanh. Trước đây, người ta sử dụng màu có nguồn gốc từ thực vật và đun sôi với một ít bột: màu vàng làm từ hoa hòe hoặc củ nghệ, màu đỏ từ quả gấc hoặc dành dành, màu đen thì đốt rơm rạ hoặc dùng cây nhọ nồi, màu xanh lấy từ lá chàm hoặc lá riềng... Các màu sắc trung gian khác đều được tạo từ bốn màu này. Bây giờ, màu thực phẩm công nghiệp được sử dụng vì tiện lợi hơn.
Bên cái bàn gỗ nhỏ, được gắn phía trên là một mảnh xốp dày là nơi những chú tò he đã được làm sẵn đứng trình diễn trông thật vui mắt. Nào là rồng phượng, hoa, quả, Quan Công, Lưu Bị, 12 con giáp… đây là những nhân vật truyền thống của thứ đồ chơi này. Với khả năng nắm bắt rất nhanh những hình ảnh hiện đại, những nhân vật trong phim hoạt hình mà trẻ em ngày nay ưa thích như siêu nhân, người nhện, Kinh Kong, Thủy thủ mặt trăng, Tôn Ngộ Không, Pikachu, Đôrêmon... cũng đã có mặt.
Tò he có sức hấp dẫn kỳ lạ không chỉ đối với trẻ nhỏ mà cả rất nhiều người ở mọi lứa tuổi. Có lẽ nét riêng tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của tò he đó là chỉ cần ít bột nếp màu với một que tre nhỏ, dài chừng 40 cm, dưới bàn tay tài hoa của người thợ những hình ảnh trong trí tưởng tượng của mọi người phút chốc đã trở thành hiện thực. Theo dõi những động tác vê vê, nắn nắn khéo léo những mẩu bột đủ sắc màu của người thợ, mới thấy hết sức hấp dẫn của trò chơi này, người xem hồi hộp chứng kiến bàn tay như có phép thuật của người thợ khi tạo ra thành phẩm.
Với một bộ đồ nghề đơn giản gồm một con dao nhỏ, vài cái que tre và một chút sáp ong, những người thợ nặn tò he đến khắp các làng quê Việt Nam trong những ngày phiên chợ, lễ hội, để bán những sản phẩm mình làm ra. Ngày nay, tò he không chỉ xuất hiện ở các hội làng, công viên, trường học mà còn có mặt ở các khách sạn, các hội chợ triển lãm, lễ hội lớn...
Tò he đã và đang chứng minh sức sống trường tồn và nét độc đáo của mình với sự có mặt ở những ngày hội, sự kiện văn hóa lớn. Một trong những sự kiện đánh dấu sự hồi sinh của làng tò he Xuân La là vào tháng 7/2005, nghệ nhân Nguyễn Văn Thuận đã “mang” tò he “đi tây” - sang nước Mỹ giới thiệu với bạn bè quốc tế nhân kỉ niệm 10 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao bình thường Việt - Mỹ.
Gần đây nhất, trong 4 ngày trình diễn tò he (từ 29/8 đến 1/9/2009) trong lịch trình diễn Di sản văn hóa phi vật thể tại triển lãm “Bảo tồn Di sản Văn hóa Việt Nam – Thành tựu, cơ hội và thách thức” trong triển lãm “Thành tựu 40 năm ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh”, với một chỗ ngồi khiêm tốn bên gian trưng bày của Cục Di sản Văn hóa, nghệ nhân Đặng Đình Hổ đã để lại nhiều ấn tượng đối với khách tham quan. Những con tò he đã gây sự tò mò và thán phục của các du khách trong và ngoài nước về sự sáng tạo.
Nghệ nhân Đặng Đình Hổ đến từ mảnh đất Xuân La với đôi bàn tay khéo léo đã làm ra những con tò he vô cùng sinh động, mang đến cho du khách từ bất ngờ này đến bất ngờ khác với những động tác từ khi bắt đầu đến khi hoàn thành sản phẩm. Sản phẩm được thực hiện theo yêu cầu của du khách, ngoài hình ảnh đẹp, hấp dẫn, sản phẩm còn có mùi thơm mang đậm nét đồng quê với hương thơm tỏa ra từ bột nặn. Nghệ nhân Đặng Đình Hổ cho biết anh bắt đầu nặn tò he khi 6 tuổi, đến nay đã được 20 năm.
Do nhiều du khách như chưa thỏa mãn sự tò mò và bị cuốn hút với tiết mục trình diễn tò he trong triển lãm, Nghệ nhân Đặng Đình Hổ cho biết những ai muốn tự thực hiện một chú tò he cho riêng mình có thể đến dự Chương trình Trung thu 2009 được tổ chức trong 3 ngày (từ 25 đến 27/9/2009) tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội). Anh sẽ có mặt tại đó để trình diễn và hướng dẫn nặn tò he.
Tò he được coi là sản phẩm đồ chơi dân gian độc đáo, vừa mang bản sắc dân tộc, vừa mang tính khoa học. Mặc dù không sử dụng được lâu (chỉ được trong khoảng từ 10 đến 30 ngày) nhưng tò he gần gũi cuộc sống với những hình ảnh đơn giản hàng ngày đã để lại cho người xem những tình cảm đặc biệt. Tò he là sự tích tụ của trí tuệ dân gian, đó thực sự là món ăn tinh thần hấp dẫn cho mọi người.
(Nguồn: TT TTDL)

Evitco Travel
http://evitco.com